عباسى است كه بين سالهاى 136 تا 158 هجرى خلافت كرده است . اما تدوين اوليه آن احتمالا به اواخر دورهء ساسانى بازمىگردد . گرچه هسته اساطيرى بسيارى از مطالب آن به دورانهاى بسيار قديمتر تعلق دارد . » « 1 » در جغرافياى گواذ از نوشته‌هايى كه در همين زمينه از دوران ساسانى به دوران اسلامى رسيده و از ترجمه برخى از آنها هم اثرى در مآخذ اسلامى ديده مىشود چنين برمىآيد كه در آن دوران تدوين مجموعه‌هائى از شهرهاى ايران از جنبه‌هاى خاصى كه مورد نظر يا نياز جمع‌آورندگان آنها بوده اگر هم رواج نداشته نامأنوس هم نبوده است . قديمىترين نوشته‌اى از اين قبيل كه در مآخذ اسلامى ترجمه‌اى از آن را مىتوان يافت كتابى بوده است كه وقتى شاه آفريد « 2 » دختر فيروز پسر يزدگرد را كه در جنگهاى قتيبة بن مسلم در خراسان اسير شده بود به بصره نزد حجاج فرستادند آن را در جامه‌دان او يافتند و به گفتهء ابن الفقيه زادان فرّخ دبير حجاج آن را به عربى ترجمه كرده و ابن الفقيه و مقدسى مطالبى از آن را در كتابهاى خود آورده‌اند . و چون از مقدمهء آن برمىآيد كه آن كتاب به دستور قباد پسر فيروز فراهم آمده بوده در ترجمهء فارسى كتاب مقدسى آن را « جغرافياى گواذ » عنوان داده‌اند . در اين كتاب شهرهاى مختلف ايران در گروههائى دسته‌بندى شده و هرگروه با صفتى مشخص از قبيل دلگشاترين ، سردسيرترين ، حاصل‌خيزترين ، كم‌باران‌ترين ، و از لحاظ مردمان ، زيباترين ، خردمندترين ، زيرك‌ترين ، فريبكارترين ، كوته‌بين‌ترين و مانند اينها توصيف شده‌اند . « 3 »

--> ( 1 ) . رساله شهرستانهاى ايران ، در مجموعهء شهرهاى ايران ج 2 ، ص 332 - 334 ( 2 ) . اين نام از تاريخ طبرى ( 2 / 1874 ) است . اين نام در البلدان يعقوبى ، ص 209 شاهفرند و در احسن التقاسيم مقدسى ص 257 شاهين آمده . ( 3 ) . تفصيل اين مطالب را در مقدمه بخش دوم از ترجمه فارسى كتاب احسن التقاسيم از دكتر على نقى منزوى خواهيد يافت ، تهران ، اسفند 1361 خورشيدى ، چاپ كاويان ص 257 به بعد .